Zafanja Hartog, consulent seksuele gezondheid NVVS en systeemtherapeut

Wat houdt uw werk in (gerelateerd aan seksuologie)?
Sinds anderhalf jaar bestier ik een praktijk in Utrecht als consulent seksuele gezondheid NVVS en relatie- en gezinstherapeut, Hartstogt BV. Ik was altijd een reizende consulent. Ik ging naar de mensen toe in de gehandicaptenzorg die niet naar mij toe konden komen. Een paar jaar geleden kreeg ik kanker. Inmiddels ben ik tumorvrij maar heb flink ingeboet op energie. Daarom heb ik gekozen voor settelen op een vaste plek. Het geven van trainingen en onderwijs lukt me helaas nog niet. Dat wil ik in de toekomst zeker weer op gaan pakken. Ik zie veel stellen van wie één of beide partners autisme en/ of ADHD heeft. Ook mensen met een licht verstandelijke beperking weten me nog steeds te vinden.

Wat was uw drijfveer om zich met seksuologie / seksualiteit bezig te houden?
Het moment dat de vonk oversloeg kan ik me niet meer herinneren. Een van mijn allereerste colleges tijdens de psychologiestudie werd door Luk Gijs gegeven. Hij heeft naast een paar andere docenten mijn interesse gewekt voor de seksuologie. Destijds werkte ik in een hersenletselkliniek. Ik zag als begeleider hoe collega's in de zorg omgaan met seksualiteit van cliënten. Ik vond (en vind nog steeds) dat dat anders kan. Dat gaf aanleiding tot onderzoeken van gemarginaliseerde groepen met chronische ziekte en beperking. Daar ben ik uiteindelijk ook op afgestudeerd.
Kiezen voor seksuologie voelde als een keuze die bij me paste, een nieuw vak, veel onontgonnen gebied met een groot spanningsveld tussen privé en openbaar. Ik denk dat vooral de spanning een beroep op mijn gevoel deed. Bij seksuologie weet je dat je meer kunt betekenen en dat de winst op meerdere leefgebieden zichtbaar zal worden.

Wat was uw mooiste ervaring op professioneel vlak?
Mijn mooiste ervaring moet wel het schrijven van het hoofdstuk ‘Neurodiversiteit en seksuele gezondheid: autisme en ADHD’ in het Handboek Seksuele Gezondheid zijn. De vraag of ik mee wilde schrijven kwam vlak nadat ik de diagnose kanker had gekregen. In eerste instantie dacht ik dat het me niet zou gaan lukken, totdat ik hoorde hoe ver de deadline was. Ik kon niet werken, maar schrijven kon ik wel. Ik zie nog de gefronste wenkbrauwen van mijn arts voor me toen hij me zag zitten in het ziekenhuisbed met een stapel geprinte artikelen. Ik las tot de chemo greep op me kreeg. Tussen de behandelingen door schreef ik als ik energie had. En tijdens de overleggen met mijn collega's voelde ik me even geen patiënt. Ik had weer een doel. En natuurlijk ben ik supertrots op wat we hebben neergezet. Het schrijven smaakt naar meer. Inmiddels zit er een boek in de planning, want een hoofdstuk bleek veel te kort.

Wat is volgens u een onderbelicht onderwerp binnen het vak?
We zitten in een periode waarin steeds duidelijker wordt dat ongelijkwaardigheid in medische kennis tussen mannen en vrouwen, de bikinivisie, leidt tot een grotere achterstand in gezondheid bij vrouwen. Ook de seksuologie kent deze ongelijkwaardigheid. Wanneer je de DSM-5-TR en GGZ-standaard Seksuele disfuncties bekijkt, staat het woord ‘stoornis’ bij één van de vier disfuncties bij mannen en bij alle drie de disfuncties bij vrouwen. We hebben niet alleen een orgasmekloof, maar ook een ‘stoorniskloof’? Taalgebruik doet ertoe. Ik weet dat we binnen onze eigen gelederen veel genuanceerder praten over disfuncties. Maar bovenstaande documenten wegen wel zwaar in de invloed die ze hebben op hoe anderen kijken naar seksuele problemen. Ik merk dat bij de vrouwen die ik in mijn praktijk zie. Wanneer ADHD of ASS (autismespectrumstoornis) ook nog een rol in hun leven speelt, beiden beelden waar stoornis in de naam zit, krijgen ze nog sneller het gevoel dat ze niet normaal zijn. Stoornisdenken mag wat mij betreft de prullenbak in ongeacht gender. Wij kunnen als beroepsgroep invloed uitoefenen op meer gendergelijkwaardigheid in belangrijke leidende classificatiesystemen of standaarden waar de seksuologie een rol in speelt.

Wat is uw passie naast uw werk?
Toch ook weer iets dat te maken heeft met seksualiteit. Ik verzamel vintage en antieke erotische curiosa en afbeeldingen. Ik struin regelmatig rommelmarkten en antiekzaken af. Een van mijn topstukken is een vooroorlogse, zware, metalen vibrator ter grootte van een degelijke föhn. Het verwondert me op welke manieren mensen vroeger, ondanks repressie op seksualiteit, manieren wisten te vinden om er toch uiting aan te kunnen geven. Daarnaast is mijn allergrootste passie tuinieren.

Heeft u een boekentip (gerelateerd aan seksuologie?)?
ADHD and Sex; A Workbook for Exploring Sexuality and Increasing Intimacy van Lyne Piché (2025) biedt praktische handvatten en oefeningen voor in de spreekkamer. Ook biedt het veel informatie over wat van invloed is op seksualiteit en intimiteit wanneer er sprake is van ADHD. En als je geduld hebt, hoop ik samen met een collega een dergelijk boek in het Nederlands uit te brengen.